फितलो मौद्रिक नीति, सुस्त अर्थतन्त्रलाई ऊर्जा दिन चुक्यो राष्ट्र बैंक

समाचार टिप्पणी

नेपालको अर्थतन्त्र यतिबेला असामान्य सुस्तताको चक्रमा फसेको छ। बैंकिङ प्रणालीमा पर्याप्त रकम थन्किएको छ, तर त्यो उत्पादन र व्यवसायसम्म पुग्न सकेको छैन। उद्योगधन्दा क्षमताभन्दा निकै कम उत्पादनमा सीमित छन्। निर्माण व्यवसायले गति गुमाइसकेको छ। पूँजी बजार निरन्तर दबाबमा छ। घरजग्गा कारोबारले अपेक्षित पुनरुत्थान पाउन सकेको छैन। निजी क्षेत्र नयाँ लगानीको निर्णय लिन हिच्किचाइरहेको छ। यस्तो संवेदनशील घडीमा केन्द्रीय बैंकबाट आउने मौद्रिक नीतिले अर्थतन्त्रमा नयाँ आत्मविश्वास, स्पष्ट दिशा र बलियो सन्देश दिने अपेक्षा गरिएको थियो। तर सार्वजनिक भएको दस्तावेजले ती अपेक्षामाथि पानी खन्याएको अनुभूति गराएको छ।

मौद्रिक नीति कुनै सामान्य प्रशासनिक दस्तावेज होइन। यसले लगानीकर्ताको मनोविज्ञान बदल्ने क्षमता राख्छ। उद्योगीलाई नयाँ परियोजना सुरु गर्ने आँट दिन सक्छ। बैंकलाई कर्जा विस्तारका लागि प्रेरित गर्न सक्छ। बजारमा सकारात्मक संकेत पठाउन सक्छ। तर यसपटक सार्वजनिक भएको नीति पढिसकेपछि अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउनेभन्दा विद्यमान अवस्थालाई जोगाइराख्ने मानसिकता बढी देखिन्छ। चुनौती असाधारण भए पनि समाधान भने सामान्य प्रशासनिक शैलीमै सीमित भएको देखिन्छ।

अर्थतन्त्र समस्याग्रस्त हुँदा नियामक निकायले कहिलेकाहीँ परम्परागत सीमाभन्दा बाहिर गएर सोच्नुपर्ने हुन्छ। बैंकिङ क्षेत्रमा देखिएको निष्क्रियता, निजी क्षेत्रको कमजोर मनोबल, सुस्त लगानी र घट्दो आर्थिक गतिविधिका बीच केन्द्रीय बैंकबाट असाधारण हस्तक्षेपको अपेक्षा हुनु स्वाभाविक थियो। तर दस्तावेजले त्यस्तो कुनै स्पष्ट दृष्टि प्रस्तुत गर्न सकेन। बरु धेरै घोषणा अध्ययन, समीक्षा, पुनरावलोकन, सरलीकरण वा भविष्यमा गरिने कार्यको सूचीजस्तो देखिन्छ। तत्काल प्रभाव पार्ने निर्णयहरू भने दुर्लभ छन्।

बजारले अहिले सबैभन्दा धेरै खोजेको विषय विश्वास हो। विश्वासको अभाव हुँदा ब्याजदर घटेर पनि लगानी बढ्दैन। बैंकमा रकम भएर पनि उद्योगले ऋण लिँदैनन्। व्यवसायीले भविष्यप्रति आशा नगर्दा कुनै पनि आर्थिक सूचक सकारात्मक बन्न सक्दैन। त्यसैले मौद्रिक नीतिले सबैभन्दा पहिले मनोवैज्ञानिक वातावरण परिवर्तन गर्नुपर्ने थियो। तर सार्वजनिक दस्तावेजले त्यस्तो प्रभाव छाड्न सकेन। उल्टै निजी क्षेत्रले अपेक्षा गरेको ऊर्जा नपाउँदा निराशा झन् गहिरिएको अनुभूति भएको छ।

बैंकिङ प्रणालीको वास्तविक समस्या अहिले तरलताको अभाव होइन। समस्या भनेको कर्जाको माग कमजोर हुनु हो। उत्पादन र लगानी विस्तार गर्ने वातावरण बन्न नसक्दा बैंकमा पैसा थुप्रिँदै गएको छ। यस्तो अवस्थामा नियामकीय सहजता, जोखिम व्यवस्थापनमा लचकता, उत्पादनमूलक क्षेत्रमा लक्षित प्रोत्साहन तथा लगानीमैत्री सन्देश आवश्यक थियो। तर नीतिले यी विषयलाई केन्द्रमा राख्न सकेको देखिँदैन।

दस्तावेजमा समेटिएका कतिपय व्यवस्था कार्यान्वयनमा गएपछि केही सकारात्मक प्रभाव पर्न सक्ने सम्भावना अवश्य छ। तर अहिलेको संकट तत्कालीन प्रकृतिको हो। बजारले भविष्यमा अध्ययन गरिने प्रतिबद्धताभन्दा तत्काल लागू हुने निर्णय खोजिरहेको थियो। उद्योगी, व्यवसायी र लगानीकर्ताले ‘अब केही परिवर्तन हुन्छ’ भन्ने अनुभूति चाहेका थिए। त्यस्तो अनुभूति दिलाउने खालका निर्णयहरू भने निकै सीमित देखिन्छन्।

सबैभन्दा ठूलो प्रश्न नेतृत्वको दृष्टिकोणमाथि उठेको छ। संकटका बेला नेतृत्वले जोखिम लिन सक्नुपर्छ। आर्थिक मन्दीको समयमा सुरक्षित खेल्ने रणनीतिले प्रायः अर्थतन्त्रलाई थप सुस्त बनाउने खतरा रहन्छ। केन्द्रीय बैंकले वित्तीय स्थायित्व जोगाउनु आवश्यक हो तर स्थायित्वको नाममा आर्थिक गतिविधिलाई निष्क्रिय अवस्थामा छोड्नु पनि दीर्घकालीन समाधान होइन। जोखिम व्यवस्थापन र आर्थिक पुनरुत्थानबीच सन्तुलन कायम गर्ने नेतृत्व बजारले खोजेको थियो। त्यसको अनुभूति भने यो दस्तावेजबाट प्राप्त हुन सकेन।

पछिल्ला केही वर्षदेखि नेपालको अर्थतन्त्रले निरन्तर चुनौती भोगिरहेको छ। निजी लगानी खुम्चिएको छ। उद्योगहरू विस्तार हुन सकेका छैनन्। नयाँ रोजगारी सिर्जना सुस्त छ। युवाहरू विदेशिने क्रम रोकिएको छैन। यस्तो अवस्थामा मौद्रिक नीतिले उत्पादन, रोजगारी र लगानीलाई केन्द्रमा राखेर स्पष्ट मार्गचित्र दिनुपर्ने थियो। तर सार्वजनिक नीतिमा त्यस प्रकारको दूरदृष्टि स्पष्ट रूपमा देखिँदैन।

नीतिगत घोषणाहरूमा प्रयोग गरिएको भाषा पनि अत्यधिक प्रशासनिक शैलीको देखिन्छ। आर्थिक पुनर्जागरणको भाव झल्किनुपर्ने ठाउँमा प्रक्रियागत प्रतिबद्धता बढी देखिन्छ। अध्ययन गरिने, पुनः मूल्याङ्कन गरिने, सहज बनाइने, आवश्यक परे संशोधन गरिने जस्ता अभिव्यक्तिले तत्काल प्रभाव पार्दैनन्। यस्ता वाक्यहरूले प्रशासनिक तयारी देखाउन सक्छन्, तर बजारमा उत्साह पैदा गर्न सक्दैनन्।

अर्थतन्त्रलाई गति दिन केवल ब्याजदर वा नियमन परिवर्तन मात्र पर्याप्त हुँदैन। तर ती परिवर्तनहरूले बजारलाई दिशा भने अवश्य दिन सक्छन्। केन्द्रीय बैंकले दिने संकेतलाई निजी क्षेत्रले गम्भीर रूपमा लिने गर्दछ। त्यसैले मौद्रिक नीति केवल कानुनी दस्तावेज होइन आर्थिक मनोविज्ञान निर्माण गर्ने साधन पनि हो। यसपटक त्यो मनोवैज्ञानिक प्रभाव कमजोर देखियो। केन्द्रीय बैंकको नेतृत्वबाट सार्वजनिक हुने नीति प्रस्तुति आफैंमा विश्वास निर्माण गर्ने माध्यम पनि हो। विस्तृत व्याख्या, स्पष्ट सन्देश र खुला संवादले बजारमा अन्योल कम गर्छ। तर यसपटक नीति सार्वजनिक गर्ने शैलीले पनि धेरै प्रश्न जन्माएको छ। नीति किन यस्तो बनाइयो ? यसको अपेक्षित प्रभाव के हो ?  चुनौती कसरी सम्बोधन हुन्छ भन्ने विषयमा पर्याप्त सार्वजनिक बहस हुन नपाउँदा अन्योल अझ बढेको देखिन्छ।

निजी क्षेत्रले बारम्बार उठाउँदै आएका समस्याहरूको समाधान खोज्ने दिशामा पनि दस्तावेजले पर्याप्त स्पष्टता दिन सकेको छैन। उत्पादनमूलक क्षेत्रलाई कसरी पुनर्जीवित गर्ने, उद्योगको लागत कसरी घटाउने, लगानीको वातावरण कसरी सुधार्ने र बैंकिङ प्रणालीको निष्क्रिय पूँजीलाई कसरी उत्पादनतर्फ मोड्ने भन्ने विषयमा ठोस कार्यदिशा अपेक्षित थियो। तर नीतिले यस्ता प्रश्नको सशक्त उत्तर दिएको देखिँदैन।

मौद्रिक नीति तयार गर्दा सबैभन्दा ठूलो चुनौती सन्तुलन कायम गर्नु हो। अत्यधिक उदारता पनि जोखिमपूर्ण हुन्छ भने अत्यधिक सतर्कता पनि विकासका लागि बाधक बन्न सक्छ। अहिलेको दस्तावेज हेर्दा सतर्कताको पक्ष अत्यधिक बलियो भएको र आर्थिक विस्तारको पक्ष कमजोर बनेको आभास हुन्छ। यस्तो दृष्टिकोणले बैंकिङ प्रणालीलाई सुरक्षित राख्न मद्दत गर्न सक्छ तर सुस्त अर्थतन्त्रलाई गति दिन पर्याप्त नहुन सक्छ। नेपालको वर्तमान आर्थिक अवस्थाले केवल स्थायित्व होइन पुनरुत्थानको स्पष्ट अभियान मागिरहेको छ। उत्पादन वृद्धि, रोजगारी सिर्जना, निजी लगानी विस्तार र बजारमा विश्वास पुनर्स्थापना नगरी अर्थतन्त्रले गति लिन सक्दैन। यी सबै क्षेत्रमा केन्द्रीय बैंकको प्रत्यक्ष भूमिका सीमित भए पनि नीतिगत संकेत अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। दुर्भाग्यवश, यसपटकको मौद्रिक नीतिले त्यस्तो निर्णायक संकेत दिन सकेन।

सार्वजनिक दस्तावेजले जोखिमबाट बच्ने सोचलाई प्राथमिकता दिएको देखिन्छ। तर अर्थतन्त्र अहिले त्यस्तो मोडमा छ जहाँ केवल जोखिमबाट बच्नु पर्याप्त हुँदैन। कहिलेकाहीँ नियन्त्रित जोखिम उठाएर नयाँ सम्भावना सिर्जना गर्नुपर्छ। यही साहसको अभावले यो मौद्रिक नीति प्रभावशाली बन्न सकेको छैन ।