बीमा भनेको के हो ? यसका फाइदाहरू के–के छन् ?

काठमाडौं । जीवन अनिश्चित छ र भविष्यमा कस्तो जोखिम आइपर्छ भन्ने कुरा कसैले पनि पूर्वानुमान गर्न सक्दैन । दुर्घटना, प्राकृतिक विपत्ति, रोग, आगलागी वा अन्य अप्रत्याशित घटनाले व्यक्ति, परिवार तथा व्यवसायमा ठूलो आर्थिक क्षति पुर्‍याउन सक्छ । यस्ता जोखिमबाट उत्पन्न आर्थिक भार कम गर्न बीमा महत्वपूर्ण माध्यम हो । बीमाले सम्भावित जोखिमको व्यवस्थापन गर्दै कठिन परिस्थितिमा आर्थिक सुरक्षा प्रदान गर्न सहयोग गर्छ ।

सामान्य अर्थमा बीमा भनेको निश्चित बीमाशुल्क तिरेर सम्भावित जोखिमबाट हुने आर्थिक क्षतिविरुद्ध सुरक्षा प्राप्त गर्ने व्यवस्था हो । बीमा गर्दा बीमित र बीमा कम्पनीबीच सम्झौता हुन्छ । उक्त सम्झौतामा उल्लेख गरिएका सर्तअनुसार बीमा अवधिभित्र बीमित घटना घटेमा कम्पनीले तोकिएको प्रक्रिया र सीमाभित्र रहेर क्षतिपूर्ति वा बीमा रकम भुक्तानी गर्छ । यसरी व्यक्तिले आफूले एक्लै वहन गर्न कठिन हुन सक्ने आर्थिक जोखिमलाई बीमामार्फत व्यवस्थापन गर्न सक्छ । नेपालमा बीमालाई मुख्यतः जीवन बीमा र निर्जीवन बीमाका रूपमा वर्गीकरण गरिन्छ । दुवैको उद्देश्य जोखिम व्यवस्थापन गर्नु भए पनि तिनले प्रदान गर्ने सुरक्षा र सुविधा फरक हुन्छन् ।

जीवन बीमा भनेको के हो ?

जीवन बीमा मानिसको जीवनसँग सम्बन्धित जोखिमविरुद्ध आर्थिक सुरक्षा प्रदान गर्ने व्यवस्था हो । विशेषगरी परिवारको मुख्य आम्दानी गर्ने व्यक्तिको मृत्यु भएमा आश्रित परिवारले आर्थिक कठिनाइ भोग्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ । यस्तो अवस्थामा जीवन बीमाबाट प्राप्त हुने रकमले घरखर्च, बालबालिकाको शिक्षा, ऋण भुक्तानी तथा अन्य आवश्यक खर्च व्यवस्थापन गर्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छ ।

जीवन बीमाका केही योजनामा बीमा अवधि पूरा भएपछि बीमालेखका सर्तअनुसार रकम तथा बोनस प्राप्त गर्ने सुविधा पनि हुन्छ । जीवन बीमाअन्तर्गत सावधिक, म्यादी, आजीवनलगायत विभिन्न योजना उपलब्ध छन् । आफ्नो उमेर, आम्दानी, पारिवारिक जिम्मेवारी र आर्थिक लक्ष्यअनुसार उपयुक्त योजना छनोट गर्न सकिन्छ ।

निर्जीवन बीमा भनेको के हो ?

निर्जीवन बीमा भनेको घर, सवारीसाधन, उद्योग, व्यवसाय तथा अन्य सम्पत्तिमा पर्न सक्ने जोखिमबाट हुने आर्थिक क्षतिविरुद्ध सुरक्षा प्रदान गर्ने बीमा हो । यसअन्तर्गत अग्नि बीमा, मोटर बीमा, सामुद्रिक बीमा, हवाई बीमा तथा विभिन्न प्रकारका सम्पत्ति र दायित्वसम्बन्धी बीमा पर्छन् ।

उदाहरणका लागि, बीमा गरिएको घरमा आगलागी भएमा वा बीमा गरिएको सवारीसाधन दुर्घटनामा परेमा बीमालेखमा समेटिएको जोखिम र सर्तअनुसार बीमा कम्पनीले क्षतिपूर्ति दिन सक्छ । यसले व्यक्ति तथा व्यवसायलाई ठूलो आर्थिक नोक्सानीको भार कम गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ ।

निर्जीवन बीमामा वास्तविक क्षतिको मूल्याङ्कन, बीमाङ्क र बीमालेखका सर्तअनुसार क्षतिपूर्ति निर्धारण गरिन्छ । त्यसैले बीमा गर्नुअघि कुन जोखिम समेटिएको छ, कुन अवस्थामा क्षतिपूर्ति पाइँदैन र दाबी गर्दा के–कस्ता कागजात आवश्यक पर्छन् भन्ने कुरा बुझ्नु जरुरी हुन्छ ।

बीमाका प्रमुख फाइदाहरू
बीमाको सबैभन्दा ठूलो फाइदा आर्थिक सुरक्षासँग सम्बन्धित छ । कुनै अप्रत्याशित घटना हुँदा सम्पूर्ण आर्थिक भार आफैँले वहन गर्नुपर्ने अवस्था कम गर्न यसले सहयोग गर्छ । जीवन बीमाले परिवारका आश्रित सदस्यलाई आर्थिक सहारा दिन सक्छ भने निर्जीवन बीमाले सम्पत्ति तथा व्यवसायमा हुने क्षतिबाट जोगिन मद्दत गर्छ ।

बीमाले भविष्यप्रति आर्थिक तयारी गर्न, जोखिम व्यवस्थापन गर्न र अनिश्चित परिस्थितिमा आर्थिक स्थिरता कायम राख्न सहयोग पुर्‍याउँछ । कृषि, पशुपालन तथा व्यवसायमा संलग्न व्यक्तिका लागि पनि बीमा उपयोगी हुन सक्छ । प्राकृतिक विपत्ति, रोग वा अन्य जोखिमबाट क्षति हुँदा बीमालेखले समेटेका अवस्थामा क्षतिपूर्ति प्राप्त गर्न सकिन्छ ।

तर बीमा गर्दा सबै जोखिमको क्षतिपूर्ति पाइन्छ भन्ने हुँदैन । बीमालेखमा समेटिएका जोखिम, अपवाद, बीमाशुल्क र दाबी भुक्तानीका सर्त महत्त्वपूर्ण हुन्छन् । त्यसैले बीमा खरिद गर्नुअघि सम्बन्धित कम्पनीबाट सम्पूर्ण जानकारी लिनुपर्छ ।