शेयर बजारमा पैसा हाल्दै हुनुहुन्छ? लगानी गर्नुअघि यी ७ कुरा बुझ्नुहोस्

काठमाडौं । दशैंको लामो बिदापछि कात्तिक ९ गतेदेखि नेपालको शेयर बजार पुनः सञ्चालनमा आउने भएपछि लगानीकर्तामाझ बजारको आगामी दिशालाई लिएर चासो बढेको छ । बिदाअघि लगातार सात कारोबारमा सामान्य सुधार देखिएको बजारमा अब खरिदकर्ताको सक्रियता बढ्छ वा नाफा सुरक्षित गर्न खोज्ने लगानीकर्ताको बिक्री चाप हाबी हुन्छ भन्ने विषय महत्वपूर्ण बनेको छ ।

बैंक तथा वित्तीय संस्थामा निक्षेप बढिरहेको अवस्था, निक्षेपको ब्याजदरमा आएको गिरावट, कर्जाको लागत घट्ने अपेक्षा र पुँजी बजार सुधारका लागि अघि बढाइएका नीतिगत पहलले बजारप्रति आशा जगाएका छन् । तर यी आधारले मात्रै बजार निरन्तर उकालो लाग्ने सुनिश्चित गर्दैनन् । लगानीकर्ताको मनोविज्ञान, कम्पनीहरूको वित्तीय अवस्था, शेयरको मूल्यांकन र बजारमा हुने वास्तविक कारोबारले आगामी दिशा निर्धारण गर्नेछन् ।

दशैंअघि अक्टोबर १६ मा नेप्से परिसूचक ८.२३ अंकले बढेर २ हजार ६३४.१७ विन्दुमा बन्द भएको थियो । उक्त दिन ४ अर्ब ८८ करोड रुपैयाँ बराबरको सेयर कारोबार भएको थियो । यसअघि पनि बजारमा सामान्य सुधार देखिएको थियो । बिदाअघिको यस्तो अवस्थाले बजारमा खरिद रुचि कायम रहेको संकेत गरे पनि नयाँ तेजी सुरु भइसकेको निष्कर्ष निकाल्न पर्याप्त आधार दिँदैन ।

अब बजार खुल्दा लगानीकर्ताले हतारमा सेयर खरिद वा बिक्री गर्नुभन्दा आफ्नो लगानी रणनीति पुनरावलोकन गर्नुपर्ने देखिन्छ । बजार बढ्ने अपेक्षामा महँगो मूल्यमा सेयर खरिद गर्नु र सामान्य गिरावट देखिनासाथ आत्तिएर बिक्री गर्नु दुवैले लगानीमा नकारात्मक असर पार्न सक्छन् । त्यसैले सेयर बजारमा प्रवेश गर्नुअघि वा थप लगानी गर्नुअघि यी सात विषयमा ध्यान दिनु आवश्यक छ ।

बजारको समग्र अवस्था र नेप्सेको प्रवृत्ति बुझ्नुहोस्

सेयर खरिद गर्नुअघि नेप्से परिसूचकको पछिल्लो अवस्था, बजारको प्रवृत्ति र कारोबार रकमलाई एकसाथ विश्लेषण गर्नुपर्छ । बजार केही अंक बढेको आधारमा मात्रै तेजी सुरु भएको निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन । परिसूचकसँगै कारोबार रकम, बढ्ने र घट्ने कम्पनीको संख्या तथा विभिन्न उपसमूहको प्रदर्शनलाई पनि हेर्नुपर्छ ।

उदाहरणका लागि, नेप्से बढेसँगै कारोबार रकम पनि विस्तार भइरहेको छ र धेरै कम्पनीको मूल्य बढिरहेको छ भने बजारमा खरिदकर्ताको सहभागिता बलियो भएको संकेत मिल्न सक्छ । तर परिसूचक बढे पनि कारोबार रकम कमजोर छ वा सीमित कम्पनीको मूल्यवृद्धिले मात्रै बजारलाई माथि लगेको छ भने त्यसको प्रकृति फरक हुन सक्छ ।

दशैंपछिको पहिलो कारोबारमा बजार बढ्छ वा घट्छ भन्ने अनुमान गर्नुभन्दा त्यसपछि लगातारका कारोबारमा कस्तो प्रवृत्ति देखिन्छ भन्ने विषय बढी महत्वपूर्ण हुन्छ । बजार खुलेको पहिलो दिनको उतारचढावलाई मात्रै आधार बनाएर ठूलो लगानी गर्ने निर्णय लिनु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ ।

लगानीकर्ताले नेप्सेको विगतको चाल, समर्थन र प्रतिरोधका सम्भावित विन्दु, कारोबारको प्रवृत्ति तथा बजारमा उपलब्ध पछिल्ला सूचनाको अध्ययन गर्न सक्छन् । यद्यपि प्राविधिक विश्लेषणले पनि भविष्यको मूल्य सुनिश्चित गर्दैन । त्यसैले बजारको प्रवृत्ति बुझेर आफ्नो जोखिम क्षमताअनुसार निर्णय लिनु उपयुक्त हुन्छ ।

 कम्पनीको वित्तीय अवस्था अध्ययन गरेर मात्र सेयर छान्नुहोस्

सेयर बजारमा नाफा कमाउने उद्देश्यले लगानी गर्दा कम्पनीको वास्तविक अवस्था बुझ्नु सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्षमध्ये एक हो । बजार बढिरहेको समयमा राम्रा र कमजोर दुवै कम्पनीको मूल्य बढ्न सक्छ । तर दीर्घकालीन लगानीका लागि कम्पनीको आम्दानी, नाफा, ऋण, व्यवस्थापन र भविष्यको व्यावसायिक सम्भावनालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।

कम्पनीको प्रतिसेयर आम्दानी (ईपीएस), प्रतिसेयर नेटवर्थ, मूल्य–आम्दानी अनुपात (पीई रेसियो), लाभांशको इतिहास र वित्तीय विवरण अध्ययन गर्न सकिन्छ । बैंक तथा वित्तीय संस्थामा निष्क्रिय कर्जा, पुँजी पर्याप्तता र नाफाको अवस्था महत्वपूर्ण हुन्छ । जलविद्युत् कम्पनीमा आयोजना सञ्चालनको अवस्था, विद्युत् उत्पादन, ऋणको भार र विद्युत् बिक्रीबाट हुने आम्दानीलाई ध्यान दिनुपर्छ ।

त्यस्तै, कम्पनीले विगतमा कति लाभांश दियो भन्ने विषय मात्रै हेरेर लगानी गर्नु हुँदैन । विगतमा लाभांश दिएको कम्पनीले भविष्यमा पनि त्यही अनुपातमा लाभांश दिन्छ भन्ने सुनिश्चितता हुँदैन । कम्पनीको नाफा घटेमा वा व्यवसायमा चुनौती थपिएमा लाभांश वितरण गर्ने क्षमता कमजोर हुन सक्छ ।

कम्पनीको वित्तीय विवरण, वार्षिक प्रतिवेदन र नियामक निकायमा उपलब्ध सूचनाका आधारमा निर्णय लिनु उपयुक्त हुन्छ । सामाजिक सञ्जालमा कुनै कम्पनीको मूल्य बढ्ने चर्चा चलेको भरमा सेयर खरिद गर्नुभन्दा त्यसको वास्तविक अवस्था बुझ्नु बुद्धिमानी हुन्छ ।

 सेयरको मूल्य उचित छ कि छैन भनेर मूल्यांकन गर्नुहोस्

राम्रो कम्पनीको सेयर पनि अत्यधिक महँगो मूल्यमा खरिद गर्दा अपेक्षित प्रतिफल प्राप्त नहुन सक्छ । त्यसैले कम्पनी राम्रो छ कि छैन भन्ने प्रश्नसँगै त्यसको सेयर मूल्य उचित छ कि छैन भन्ने प्रश्न पनि महत्वपूर्ण हुन्छ ।

कम्पनीको बजार मूल्यलाई प्रतिसेयर आम्दानी, नेटवर्थ र भविष्यमा आम्दानी बढाउने सम्भावनासँग तुलना गर्नुपर्छ । समान क्षेत्रका अन्य कम्पनीको मूल्यांकनसँग तुलना गर्दा पनि कम्पनीको सेयर सस्तो छ वा महँगो छ भन्ने बुझ्न सहयोग पुग्छ ।

उदाहरणका लागि, कुनै कम्पनीको नाफा सामान्य अवस्थामा छ तर बजारमा अत्यधिक मागका कारण त्यसको मूल्य धेरै माथि पुगेको छ भने लगानीकर्ताले सम्भावित जोखिमको मूल्यांकन गर्नुपर्छ । बजारमा चर्चा बढेको समयमा खरिद गर्ने लगानीकर्ताले मूल्य घट्दा बढी नोक्सानी बेहोर्नुपर्ने सम्भावना रहन्छ ।

त्यस्तै, मूल्य घटेको सेयर सधैँ सस्तो हुन्छ भन्ने पनि होइन । कम्पनीको नाफा घटिरहेको, ऋण बढिरहेको वा व्यवसायमा गम्भीर समस्या देखिएको अवस्थामा सेयरको मूल्य घट्नुको कारण हुन सक्छ । त्यसैले मूल्य घटेको आधारमा मात्रै खरिद गर्ने वा मूल्य बढेको आधारमा मात्रै बिक्री गर्ने निर्णय उचित हुँदैन ।

सेयर खरिद गर्दा कम्पनीको गुणस्तर, मूल्यांकन र लगानीको अवधि तीनवटै पक्षलाई ध्यान दिनुपर्छ । छोटो अवधिको कारोबार र दीर्घकालीन लगानीको रणनीति फरक हुन सक्छ भन्ने कुरा पनि बुझ्न आवश्यक छ ।

ब्याजदर, तरलता र बैंकिङ क्षेत्रको अवस्था हेर्नुहोस्

बैंक तथा वित्तीय संस्थाको ब्याजदर र वित्तीय प्रणालीमा उपलब्ध तरलताले सेयर बजारलाई प्रभाव पार्न सक्छ । निक्षेपको ब्याजदर घट्दा बैंकमा रकम राखेर प्राप्त हुने प्रतिफल कम हुन सक्छ । यस्तो अवस्थामा केही लगानीकर्ताले सेयर बजारलगायत अन्य लगानीका माध्यम खोज्न सक्छन् ।

दशैंअघि उपलब्ध तथ्यांकअनुसार बैंकहरूले व्यक्तिगत मुद्दती निक्षेपमा प्रस्ताव गरेका अधिकतम ब्याजदरको औसत घटेको थियो । त्यस्तै, बैंक तथा वित्तीय संस्थाको निक्षेपमा वृद्धि देखिएको थियो । यी पक्षले बजारमा लगानीको सम्भावनाबारे सकारात्मक अपेक्षा सिर्जना गर्न सक्छन् ।

तर बैंकमा निक्षेप बढ्नु भनेको त्यही रकम सेयर बजारमा प्रवेश गर्छ भन्ने होइन । लगानीकर्ताले आफ्नो रकम व्यवसाय, घरजग्गा, सामूहिक लगानी कोष, बैंक निक्षेप वा अन्य क्षेत्रमा परिचालन गर्न सक्छन् । त्यसैले ब्याजदर घटेको समाचारलाई मात्रै आधार बनाएर बजार बढ्ने अनुमान गर्नु उचित हुँदैन ।

कर्जाको ब्याजदर, बैंकहरूको कर्जा प्रवाह, अर्थतन्त्रको गतिविधि र लगानीकर्ताको विश्वासलाई पनि हेर्नुपर्छ । विशेषगरी ऋण लिएर सेयर खरिद गर्ने लगानीकर्ताले ब्याजदर परिवर्तनसँगै आफ्नो आम्दानी र ऋण तिर्न सक्ने क्षमताको मूल्यांकन गर्नुपर्छ ।

ब्याजदर र तरलता बजारका महत्वपूर्ण आधार भए पनि कम्पनीहरूको वित्तीय अवस्था तथा सेयरको मूल्यांकनलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन ।

हल्ला र भावनाका आधारमा होइन, योजनाअनुसार कारोबार गर्नुहोस्

सेयर बजारमा लगानीकर्ताको मनोविज्ञानले छोटो अवधिमा ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ । बजार बढ्ने चर्चा फैलिँदा धेरै लगानीकर्ता सेयर खरिद गर्न हतारिन्छन् भने बजार घट्न थालेपछि आत्तिएर बिक्री गर्न खोज्छन् । यस्तो व्यवहारले उचित मूल्यमा लगानी गर्ने अवसर गुम्न सक्छ ।

दशैंपछिको बजारमा पनि सामाजिक सञ्जाल, अनौपचारिक समूह र विभिन्न व्यक्तिबाट बजारबारे अनेक अनुमान आउन सक्छन् । तर बजार निश्चित रूपमा बढ्ने वा कुनै कम्पनीको मूल्य निश्चित विन्दुमा पुग्ने दाबीलाई प्रमाणित तथ्यका रूपमा लिनु हुँदैन ।

लगानी गर्नुअघि कुन कम्पनी किन खरिद गर्ने, कति समयसम्म राख्ने र कुन अवस्थामा लगानीसम्बन्धी निर्णय पुनरावलोकन गर्ने भन्ने योजना बनाउनुपर्छ । कम्पनीको आधारभूत अवस्था परिवर्तन भएको छ वा आफ्नो लगानीको उद्देश्य बदलिएको छ भने त्यसअनुसार निर्णय गर्न सकिन्छ ।

त्यस्तै, अरूले सेयर खरिद गरेर नाफा कमाएको देखेर आफूले पनि त्यही कम्पनी खरिद गर्नु उचित रणनीति होइन । प्रत्येक लगानीकर्ताको आर्थिक अवस्था, जोखिम सहन सक्ने क्षमता र लगानीको अवधि फरक हुन्छ ।

बजारमा अनुशासन कायम राख्नु, आधिकारिक सूचना अध्ययन गर्नु र निर्णयका कारण स्पष्ट राख्नु दीर्घकालीन रूपमा उपयोगी हुन्छ ।

लगानी विविधीकरण गर्नुहोस् र जोखिम व्यवस्थापनमा ध्यान दिनुहोस्

आफ्नो सम्पूर्ण लगानी एउटै कम्पनी वा एउटै क्षेत्रमा केन्द्रित गर्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ । कुनै कम्पनीमा समस्या आएमा वा सम्बन्धित क्षेत्रको प्रदर्शन कमजोर भएमा त्यसको असर सम्पूर्ण लगानीमा पर्न सक्छ । त्यसैले आफ्नो लगानी क्षमताअनुसार विभिन्न कम्पनी तथा क्षेत्रबीच लगानी बाँडफाँट गर्ने रणनीति अपनाउन सकिन्छ ।

उदाहरणका लागि, बैंकिङ क्षेत्रमा मात्र लगानी गर्नुको सट्टा आफ्नो अध्ययन र जोखिम क्षमताअनुसार अन्य क्षेत्रका कम्पनी पनि विश्लेषण गर्न सकिन्छ । तर कम्पनीको संख्या धेरै बनाउँदैमा जोखिम स्वतः कम हुन्छ भन्ने होइन । विभिन्न कम्पनीको व्यवसाय, वित्तीय अवस्था र जोखिमबीचको सम्बन्ध बुझ्न आवश्यक हुन्छ ।

लगानी गर्दा दैनिक खर्च, घरभाडा, उपचार, शिक्षा र अन्य अनिवार्य आवश्यकताका लागि छुट्याइएको रकम प्रयोग गर्नु हुँदैन । आकस्मिक आवश्यकताका लागि रकम छुट्याएर बाँकी बचतबाट मात्र लगानी गर्नु उपयुक्त हुन्छ ।

विशेषगरी ऋण लिएर सेयर बजारमा प्रवेश गर्दा थप सावधानी अपनाउनुपर्छ । बजार घटे पनि ऋणको ब्याज र साँवा तिर्नुपर्ने दायित्व रहन्छ । आम्दानी नियमित छैन वा ऋण तिर्ने क्षमता कमजोर छ भने ऋणमा आधारित लगानीले आर्थिक दबाब बढाउन सक्छ ।

आफ्नो जोखिम सहन सक्ने क्षमताअनुसार लगानीको सीमा निर्धारण गर्नु र आवश्यक पर्दा नगद रकम सुरक्षित राख्नु पनि जोखिम व्यवस्थापनकै हिस्सा हो ।

कम्पनीका सूचना, नीतिगत परिवर्तन र बजारका घटनाक्रममा ध्यान दिनुहोस्

सेयर बजारमा कम्पनीसँग सम्बन्धित सूचना तथा नीतिगत परिवर्तनले मूल्यमा प्रभाव पार्न सक्छन् । कम्पनीको वित्तीय विवरण, लाभांश घोषणा, हकप्रद सेयर, बोनस सेयर, साधारणसभा, मर्जर तथा एक्विजिसन र अन्य महत्वपूर्ण निर्णयबारे नियमित जानकारी राख्नुपर्छ ।

त्यस्तै, नेपाल धितोपत्र बोर्ड, नेपाल स्टक एक्सचेन्ज र नेपाल राष्ट्र बैंकजस्ता निकायबाट जारी हुने आधिकारिक सूचना तथा नीतिगत निर्णय पनि अध्ययन गर्नुपर्छ । पुँजी बजार सुधार, संस्थागत लगानीकर्ता विस्तार र सामूहिक लगानी कोषसम्बन्धी नीतिगत पहलले बजारको संरचना र लगानीकर्ताको सहभागितामा प्रभाव पार्न सक्छन् । तर प्रस्ताव सार्वजनिक हुनु र त्यसको प्रभाव बजारमा देखिनु फरक विषय हुन् ।

कुनै नीतिगत प्रस्तावले तत्काल सेयर बजारमा ठूलो रकम भित्र्याउँछ वा परिसूचक बढाउँछ भन्ने निश्चित हुँदैन । त्यसको प्रभाव कार्यान्वयन, लगानीकर्ताले प्राप्त गर्ने अवसर र बजारको समग्र अवस्थाले निर्धारण गर्छ ।

कम्पनीसम्बन्धी सूचना हेर्दा घोषणा गरिएको लाभांश वा प्रस्तावित योजनालाई मात्र आधार नबनाई त्यसको कार्यान्वयन अवस्था पनि बुझ्नुपर्छ । अपुष्ट सूचना, पुराना समाचार वा भ्रामक प्रचारका आधारमा कारोबार गर्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ ।

नोटः यो समाचार लगानीसम्बन्धी जानकारीका लागि मात्र हो, शेयर खरिद वा बिक्री गर्न गरिएको सिफारिस होइन। लगानीको निर्णय आफ्नै अध्ययन र जोखिम मूल्यांकनका आधारमा गर्नुहोला।