अन्तरिक्षका न्युट्रिनो पत्ता लगाउने वैज्ञानिक फ्रान्सिस हाल्जेनलाई नोबेल भौतिकशास्त्र पुरस्कार
काठमाडौं । सन् २०२६ को नोबेल भौतिकशास्त्र पुरस्कार वैज्ञानिक फ्रान्सिस हाल्जेनलाई प्रदान गरिने भएको छ ।
द रोयल स्वीडिश एकेडेमी अफ साइन्सेजका अनुसार दक्षिण ध्रुवमा स्थापित आइसक्यूब न्युट्रिनो अब्जर्भेटरीमार्फत अन्तरिक्षबाट आउने उच्च ऊर्जाका न्युट्रिनो कण पहिचान गर्ने योगदानका लागि हाल्जेनलाई यो पुरस्कार प्रदान गर्न लागिएको हो ।
हाल्जेनले दक्षिण ध्रुवमा रहेको विशाल बरफको तहलाई न्युट्रिनो पत्ता लगाउने माध्यमका रूपमा प्रयोग गर्न सकिने अवधारणा अघि सारेका थिए । उनले सन् १९८८ मै यस्तो प्रयोगको योजना सार्वजनिक गरेका थिए ।
न्युट्रिनो ब्रह्माण्डमा अत्यन्त ठूलो संख्यामा पाइने सूक्ष्म कण हुन् । यी कणहरू पदार्थसँग निकै कम अन्तरक्रिया गर्ने भएकाले पृथ्वी तथा मानव शरीरसमेत पार गर्दै जाने गर्छन् । तर, दुर्लभ अवस्थामा न्युट्रिनो कुनै परमाणुको केन्द्रकसँग ठोक्किँदा विशेष प्रकारको प्रकाश उत्पन्न हुन्छ ।
त्यही प्रकाशलाई पत्ता लगाउने उद्देश्यले दक्षिण ध्रुवको सफा बरफभित्र संवेदनशील सेन्सरहरू जडान गरिएको छ । न्युट्रिनोले बरफभित्रका कणसँग अन्तरक्रिया गर्दा उत्पन्न हुने प्रकाशको संकेत सेन्सरले रेकर्ड गर्छन् ।
यसै प्रविधिमा आधारित आइसक्यूब न्युट्रिनो अब्जर्भेटरी दक्षिण ध्रुवमा करिब एक घन किलोमिटर क्षेत्रफलमा निर्माण गरिएको हो । सन् २०११ देखि सञ्चालनमा रहेको यस वेधशालाले अन्तरिक्षबाट पृथ्वीतर्फ आउने उच्च ऊर्जाका न्युट्रिनोको अध्ययन गर्न वैज्ञानिकहरूलाई महत्वपूर्ण आधार प्रदान गर्दै आएको छ ।
