दशैंपछि शेयर बजारमा लगानीकर्ताको नजर, बजारको दिशा कता ?

काठमाडौं। दशैंको लामो बिदापछि खुल्न लागेको नेपालको शेयर बजारलाई लिएर लगानीकर्तामाझ विभिन्न अनुमान र अपेक्षा देखिन थालेका छन्। बिदाअघि बजारमा देखिएको सुधार, बैंक तथा वित्तीय संस्थामा पर्याप्त तरलता रहेको अवस्था, निक्षेपको ब्याजदरमा आएको गिरावट र पूँजी बजार सुधारका लागि अघि सारिएका नीतिगत पहलले बजारप्रति आशा जगाएका छन्। तर बजारमा सकारात्मक वातावरण बन्नु र नेप्से निरन्तर उकालो लाग्नु फरक विषय हुन्। आगामी कारोबारमा खरिदकर्ताको सहभागिता कस्तो रहन्छ, बिक्री गर्न चाहने लगानीकर्ताको संख्या कति हुन्छ र कम्पनीहरूको वित्तीय अवस्थाले कस्तो संकेत दिन्छ भन्ने आधारमा मात्रै बजारको वास्तविक दिशा स्पष्ट हुँदै जानेछ।

दशैंअघि शेयर बजारमा लगातार ७ कारोबारमा सामान्य सुधार देखिएको थियो। अक्टोबर १६ मा नेप्से परिसूचक ८.२३ अंकले बढेर २ हजार ६३४.१७ विन्दुमा बन्द भएको थियो। उक्त दिन ४ अर्ब ८८ करोड रुपैयाँ बराबरको सेयर कारोबार भएको थियो। त्यसअघि पनि बजार ४.६७ अंकले उकालो लागेको थियो। बिदा हुनुअघिका कारोबारमा देखिएको यो सुधारले लगानीकर्ताको खरिद रुचि पूर्ण रूपमा कमजोर नरहेको संकेत गरे पनि बजारमा नयाँ तेजी सुरु भइसकेको निष्कर्ष निकाल्न पर्याप्त आधार दिँदैन।

लामो बिदापछि बजार खुल्दा लगानीकर्ताले नयाँ परिस्थितिअनुसार आफ्नो लगानी रणनीति परिवर्तन गर्न सक्छन्। केहीले मूल्य बढ्ने अपेक्षासहित सेयर खरिद गर्न खोज्न सक्छन् भने पहिले नै सेयर होल्ड गरेर बसेका लगानीकर्ताले मूल्यमा सुधार देखिएपछि नाफा सुरक्षित गर्ने निर्णय लिन सक्छन्। यी दुई पक्षबीचको प्रतिस्पर्धाले बजारको सुरुवाती चाल निर्धारण गर्न सक्छ। त्यसैले कारोबार खुलेको पहिलो दिन नेप्से बढ्नु वा घट्नुभन्दा त्यसपछि बजारले कस्तो गति कायम राख्छ भन्ने विषय बढी महत्वपूर्ण हुनेछ।

बैंक तथा वित्तीय संस्थाले निक्षेपमा दिने ब्याजदर घटाउँदै लगेपछि सेयर बजारमा त्यसको प्रभाव पर्ने अपेक्षा गरिएको छ। कात्तिक महिनामा २० वाणिज्य बैंकले व्यक्तिगत मुद्दती निक्षेपमा प्रस्ताव गरेका अधिकतम ब्याजदरको औसत ४.०१३ प्रतिशतमा झरेको छ। असोजमा यस्तो औसत ४.०८९५ प्रतिशत थियो। यो तथ्यांक सबै निक्षेपको भारित औसत ब्याजदर नभई बैंकहरूले व्यक्तिगत मुद्दती निक्षेपमा प्रस्ताव गरेका अधिकतम दरको औसत हो।

निक्षेपबाट प्राप्त हुने ब्याज कम हुँदै जाँदा केही लगानीकर्ताले आफ्नो रकम परिचालन गर्ने वैकल्पिक माध्यम खोज्न सक्छन्। बैंकमा पैसा राखेर प्राप्त हुने प्रतिफल आकर्षक नदेखिएपछि सेयर, सामूहिक लगानी कोष वा अन्य वित्तीय साधनतर्फ ध्यान जाने सम्भावना रहन्छ। यसले सेयर बजारमा लगानीकर्ताको रुचि बढाउन सक्ने आधार तयार पार्छ। तर ब्याजदर घट्नु मात्रै सेयर बजार उकालो लाग्ने पर्याप्त कारण होइन। सेयरमा लगानी गर्दा मूल्य घट्ने जोखिम पनि रहने भएकाले लगानीकर्ताले सम्भावित प्रतिफलसँगै जोखिमको हिसाब पनि गर्छन्।

कुनै कम्पनीको वित्तीय अवस्था कमजोर छ, आम्दानी घटिरहेको छ वा बजार मूल्य कम्पनीको वास्तविक क्षमताभन्दा धेरै माथि पुगेको छ भने निक्षेपको ब्याजदर कम हुँदैमा त्यस्तो कम्पनीमा लगानी आकर्षित नहुन सक्छ। उल्टो, उचित मूल्यांकन, स्थिर आम्दानी र भविष्यमा व्यवसाय विस्तार गर्ने सम्भावना भएका कम्पनीले लगानीकर्ताको ध्यान तान्न सक्छन्। त्यसैले बजारमा नयाँ रकम प्रवेश गर्ने सम्भावनालाई कम्पनीहरूको अवस्थासँग जोडेर हेर्नुपर्ने हुन्छ।

नेपाल राष्ट्र बैंकको भदौसम्मको तथ्यांकले बैंक तथा वित्तीय संस्थाको निक्षेप वार्षिक १४.४ प्रतिशतले बढेको देखाएको छ। सोही अवधिमा निजी क्षेत्रतर्फ प्रवाहित कर्जा ७.३ प्रतिशतले विस्तार भएको छ। वाणिज्य बैंकहरूको भारित औसत निक्षेप ब्याजदर ३.११ प्रतिशत र कर्जाको भारित औसत ब्याजदर ६.३८ प्रतिशत रहेको छ। यी तथ्यांकले वित्तीय प्रणालीमा निक्षेपको आधार विस्तार भइरहेको देखाए पनि निजी क्षेत्रमा कर्जाको माग त्यही गतिमा बढेको छैन भन्ने संकेत गर्छन्।

बैंकमा निक्षेप बढ्नु अर्थतन्त्र र वित्तीय प्रणालीका लागि महत्वपूर्ण विषय हो। तर त्यो रकम कहाँ परिचालन भइरहेको छ भन्ने पक्ष अझै महत्वपूर्ण हुन्छ। निक्षेप संकलन बढे पनि व्यवसायीले उत्पादन विस्तार, नयाँ उद्योग स्थापना वा व्यापार विस्तारका लागि पर्याप्त कर्जा लिन नसकेमा आर्थिक गतिविधिमा अपेक्षित गति नदेखिन सक्छ। यस्तो अवस्थामा बैंकमा पैसा उपलब्ध छ भन्दैमा सेयर बजारमा ठूलो मात्रामा नयाँ लगानी आउने निश्चित हुँदैन। लगानीकर्ताको विश्वास, जोखिम बहन गर्ने क्षमता र बजारमा उपलब्ध कम्पनीहरूको मूल्यांकनले रकमको प्रवाह निर्धारण गर्न सक्छ।

कर्जाको ब्याजदर घट्ने वातावरणले पनि सेयर बजारलाई अप्रत्यक्ष रूपमा प्रभाव पार्न सक्छ। ऋण लिएर लगानी गर्ने व्यक्तिका लागि कर्जाको लागत महत्वपूर्ण हुन्छ। तर बैंकको निक्षेप ब्याजदर घटेको अनुपातमै सबै प्रकारका कर्जाको ब्याजदर घट्छ भन्ने हुँदैन। ऋणको प्रकृति, ब्याजदर निर्धारणको आधार र सम्बन्धित बैंकका सर्तअनुसार लागत फरक पर्न सक्छ। त्यसैले लगानीकर्ताले बजारमा पैसा परिचालन गर्दा आफ्नो वित्तीय अवस्थालाई समेत ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ।

पूँजी बजारमा संस्थागत लगानी बढाउने र लगानीका अवसरलाई व्यवस्थित बनाउने उद्देश्यले अघि बढाइएका नीतिगत प्रक्रियाले पनि बजारप्रति अपेक्षा बढाउन सक्छन्। नेपाल धितोपत्र बोर्डले संस्थागत लगानीकर्ता नीति, २०८३ को प्रस्ताव सरोकारवालाको राय तथा सुझावका लागि सार्वजनिक गरेको छ। सामूहिक लगानी कोषसम्बन्धी नीतिको मस्यौदामा पनि सुझाव मागिएको छ। यस्ता पहल कार्यान्वयनमा आएमा बजारमा संस्थागत सहभागिता, लगानी व्यवस्थापन र दीर्घकालीन पूँजी परिचालनका क्षेत्रमा सकारात्मक प्रभाव पर्ने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।

यद्यपि नीतिगत प्रस्ताव सार्वजनिक हुनु र त्यसबाट तत्काल बजारमा नयाँ लगानी भित्रिनु एउटै कुरा होइन। प्रस्तावमाथि प्राप्त सुझाव, अन्तिम नीतिको स्वरूप, कार्यान्वयनको समय र त्यसले लगानीकर्तालाई दिने वास्तविक अवसरले यसको प्रभाव निर्धारण गर्नेछन्। नीतिगत सुधारको चर्चा हुँदा बजारमा मनोवैज्ञानिक सकारात्मकता आउन सक्छ, तर त्यो सकारात्मकता लामो समय कायम रहन बजारले वास्तविक परिणाम पनि देखाउनुपर्ने हुन्छ।

सेयर बजारमा लगानीकर्ताको मनोविज्ञानले छोटो अवधिमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। बजार बढ्ने अपेक्षा बलियो हुँदा खरिदकर्ताले बढी मूल्य तिर्न पनि तयार हुन सक्छन्। तर अपेक्षाअनुसार कारोबार नबढेमा वा कम्पनीहरूको वित्तीय विवरण कमजोर देखिएमा त्यही मनोविज्ञान चाँडै परिवर्तन हुन सक्छ। त्यसैले दशैंपछिको बजारमा सकारात्मक समाचारको प्रभाव कति समय रहन्छ भन्ने कुरा पनि ध्यान दिनुपर्ने विषय हो।

बजार खुलेको पहिलो दिनको कारोबारले लगानीकर्ताको तत्कालीन मनोविज्ञान देखाउन सक्छ, तर त्यसैका आधारमा आगामी हप्ताको दिशा निश्चित गर्न सकिँदैन। लगातारका कारोबारमा खरिदको सहभागिता कायम रहन्छ कि रहँदैन, बढेको मूल्यमा बिक्रीको चाप कति देखिन्छ र कम्पनीका वित्तीय सूचकले लगानीकर्ताको अपेक्षालाई समर्थन गर्छन् कि गर्दैनन् भन्ने विषय क्रमशः स्पष्ट हुँदै जानेछन्।