बीमा साक्षरताको अभावले बढ्दै समस्या, पोलिसी किन्दा के–के कुरामा ध्यान दिने ?

काठमाडौं । नेपालमा बीमाको पहुँच विस्तार हुँदै गए पनि बीमासम्बन्धी पर्याप्त ज्ञान र जानकारीको अभावका कारण सर्वसाधारणले विभिन्न समस्या भोग्नुपरेको छ । बीमा गर्नेको संख्या बढ्दै गए पनि आफूले खरिद गरेको बीमालेखमा के–कस्ता सुविधा समेटिएका छन्, कुन अवस्थामा दाबी भुक्तानी पाइन्छ र कुन अवस्थामा पाइँदैन भन्ने विषयमा धेरै बीमित अनभिज्ञ रहने गरेका छन् । यही कारण बीमा गरिसकेपछि दाबी भुक्तानीको समयमा विवाद उत्पन्न हुने, अपेक्षाअनुसार सुविधा नपाइने तथा बीचमै बीमा पोलिसी छाड्नुपर्ने अवस्था देखिने गरेको छ ।

सामान्यतया बीमालाई सम्भावित आर्थिक जोखिमबाट सुरक्षित रहने माध्यमका रूपमा लिइन्छ । जीवन, निर्जीवन, स्वास्थ्य, कृषि, पशुपन्छी तथा लघुबीमालगायत विभिन्न प्रकारका बीमा योजनामार्फत व्यक्तिदेखि व्यवसायसम्मको जोखिम व्यवस्थापन गर्ने गरिन्छ । तर, बीमा गर्दा आवश्यक जानकारी नलिई अरूको सल्लाह, अभिकर्ताको भनाइ वा बढी प्रतिफल पाइने आश्वासनका आधारमा पोलिसी खरिद गर्ने प्रवृत्तिले समस्या निम्त्याउने गरेको छ ।

बीमा साक्षरताको अभाव विशेषगरी जीवन बीमामा बढी देखिने गरेको छ । धेरै व्यक्तिले जीवन बीमा गर्दा आफूले कति वर्षसम्म प्रिमियम तिर्नुपर्ने, बीमालेखको अवधि कति हो, परिपक्व भएपछि कति रकम प्राप्त हुन्छ र बीचमै बीमा बन्द गरेमा के हुन्छ भन्ने विषयमा स्पष्ट जानकारी लिने गरेका हुँदैनन् । कतिपयले निश्चित अवधिपछि दोब्बर रकम पाइने वा ठूलो प्रतिफल प्राप्त हुने बुझाइका आधारमा बीमा गर्ने गरेका छन् । तर, जीवन बीमाबाट प्राप्त हुने लाभ बीमालेखको प्रकृति, बीमाङ्क रकम, बोनस तथा अन्य सर्तमा निर्भर हुने भएकाले सबै योजनामा समान प्रतिफल प्राप्त हुँदैन ।

बीमा पोलिसी खरिद गर्दा सबैभन्दा पहिले आफ्नो आवश्यकता पहिचान गर्नुपर्ने हुन्छ । परिवारको आर्थिक जिम्मेवारी, आम्दानीको स्रोत, उमेर, स्वास्थ्य अवस्था र भविष्यको आर्थिक योजनाका आधारमा बीमा छनोट गर्नुपर्छ । केवल अभिकर्ताले सुझाव दिएको वा अरूले खरिद गरेको आधारमा बीमा गर्दा पछि प्रिमियम तिर्न कठिन हुने तथा अपेक्षाअनुसार लाभ नपाउने अवस्था आउन सक्छ ।

त्यसैगरी, बीमालेखका सर्तहरू राम्रोसँग पढ्नु अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो । बीमा गर्दा मौखिक रूपमा बताइएका सुविधाभन्दा लिखित बीमालेखमा उल्लेख गरिएका प्रावधान नै महत्वपूर्ण हुन्छन् । बीमालेखमा समेटिएका जोखिम, अपवाद, प्रतीक्षा अवधि, दाबी प्रक्रिया, बीमाशुल्क भुक्तानीको समय र बीमा समाप्त हुने अवस्थाबारे जानकारी लिनुपर्छ । कुनै विषय स्पष्ट नभएमा बीमा कम्पनीसँग लिखित वा आधिकारिक माध्यमबाट जानकारी माग्नु उपयुक्त हुन्छ ।

स्वास्थ्य बीमा तथा स्वास्थ्यसम्बन्धी अन्य बीमा योजनामा पनि बीमितले विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ । कुन–कुन रोगको उपचार समेटिन्छ, अस्पताल भर्ना, शल्यक्रिया, औषधि तथा परीक्षण खर्चको व्यवस्था के छ र उपचारमा कति रकमसम्मको सुविधा पाइन्छ भन्ने कुरा बुझ्नुपर्छ । कतिपय बीमालेखमा पहिलेदेखि रहेका रोग, निश्चित उपचार तथा अन्य अवस्थालाई तत्कालै समेटिएको नहुन सक्छ । त्यसैले बीमा खरिद गर्नुअघि प्रतीक्षा अवधि र अपवादसम्बन्धी व्यवस्था बुझ्न आवश्यक छ ।

बीमा गर्दा आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था, पुराना रोग तथा अन्य आवश्यक विवरण सही रूपमा खुलाउनुपर्छ । बीमा आवेदनमा गलत विवरण दिने वा महत्वपूर्ण स्वास्थ्य जानकारी लुकाउने गर्दा भविष्यमा दाबी भुक्तानी अस्वीकार हुन सक्ने जोखिम रहन्छ । बीमा कम्पनीले मागेका विवरण सत्य र पूर्ण रूपमा उपलब्ध गराउनु बीमितको जिम्मेवारी हो । बीमा गरिसकेपछि आफूले दिएको विवरण र कम्पनीले जारी गरेको बीमालेखबीच कुनै त्रुटि भएमा समयमै सच्याउनुपर्छ ।

निर्जीवन बीमामा पनि बीमा साक्षरताको उत्तिकै आवश्यकता छ । घर, सवारीसाधन, उद्योग, व्यवसाय, कृषि तथा पशुपन्छीको बीमा गर्दा कुन जोखिम समेटिएको छ र क्षति भएमा कसरी दाबी गर्ने भन्ने जानकारी लिनुपर्छ । उदाहरणका लागि, सवारीसाधनको तेस्रो पक्ष बीमा र व्यापक मोटर बीमाबीच फरक हुन्छ । तेस्रो पक्ष बीमाले आफ्नै सवारीसाधनमा भएको क्षति स्वतः बेहोर्दैन । त्यस्तै, घर तथा सम्पत्ति बीमामा आगलागी, चोरी, प्राकृतिक विपद् वा अन्य जोखिम समेटिएका छन् कि छैनन् भन्ने कुरा बीमालेखबाटै यकिन गर्नुपर्छ ।

कृषि तथा पशुपन्छी बीमामा पनि बीमितले बीमाको अवधि, क्षतिको मूल्याङ्कन, दाबीका लागि आवश्यक कागजात र सूचना दिने समयसीमाबारे जानकारी राख्नुपर्छ । पशुपन्छीको मृत्यु वा बालीमा क्षति हुँदा तत्काल सम्बन्धित बीमा कम्पनी वा प्रतिनिधिलाई जानकारी नदिँदा दाबी प्रक्रियामा समस्या आउन सक्छ । त्यसैले बीमा गराएपछि पोलिसी राखेर मात्र हुँदैन, दाबी प्रक्रियाबारे पनि जानकारी लिनुपर्छ ।

बीमा साक्षरताको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष बीमाशुल्क भुक्तानी हो । बीमितले आफ्नो आम्दानीअनुसार नियमित रूपमा तिर्न सक्ने बीमाशुल्क छनोट गर्नुपर्छ । क्षमताभन्दा बढी रकमको बीमा गर्दा किस्ता तिर्न नसकी बीचमै पोलिसी बन्द गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ । बीमा अवधि पूरा नहुँदै पोलिसी समर्पण गर्दा प्राप्त हुने रकम तिरेको कुल बीमाशुल्कभन्दा कम हुन सक्ने भएकाले यसका आर्थिक परिणामबारे पहिले नै बुझ्नुपर्छ ।

त्यस्तै, बीमा अभिकर्ता छनोट गर्दा पनि सावधानी अपनाउन आवश्यक छ । अभिकर्ताले दिएको जानकारीलाई मात्र अन्तिम आधार नबनाई सम्बन्धित बीमा कम्पनीबाट योजनाको आधिकारिक विवरण लिनुपर्छ । कम्पनीको आधिकारिक वेबसाइट, शाखा कार्यालय तथा ग्राहक सेवा केन्द्रमार्फत बीमालेखका सर्त र सुविधाबारे जानकारी लिन सकिन्छ । बीमाशुल्क बुझाउँदा आधिकारिक रसिद लिनु र भुक्तानी कम्पनीको आधिकारिक माध्यमबाट गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ ।

बीमा दाबी भुक्तानीका क्रममा देखिने समस्याको एउटा कारण आवश्यक कागजात र प्रक्रियाबारे जानकारी नहुनु पनि हो । दुर्घटना, मृत्यु, उपचार वा सम्पत्तिमा क्षति भएको अवस्थामा बीमालेखमा उल्लेखित समयसीमाभित्र कम्पनीलाई जानकारी दिनुपर्छ । दाबीका लागि आवश्यक कागजात, घटनासम्बन्धी प्रमाण, उपचारका बिल, प्रहरी प्रतिवेदन वा अन्य विवरण सम्बन्धित बीमाको प्रकृतिअनुसार फरक हुन सक्छन् । त्यसैले बीमा गराउँदाकै समयमा दाबी प्रक्रियाबारे जानकारी लिनु आवश्यक छ ।

नेपालमा बीमा क्षेत्रको नियमन तथा सुपरिवेक्षण गर्ने जिम्मेवारी नेपाल बीमा प्राधिकरणको छ । प्राधिकरणले बीमा व्यवसायलाई व्यवस्थित, पारदर्शी र विश्वसनीय बनाउन नियामकीय भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ । बीमितले बीमा कम्पनीबाट चित्तबुझ्दो सेवा नपाएमा वा दाबीसम्बन्धी विवाद उत्पन्न भएमा पहिले सम्बन्धित कम्पनीमा गुनासो गर्न सक्छन् । त्यहाँबाट समाधान नभएमा प्राधिकरणको गुनासो सुनुवाइ प्रक्रियामा जान सकिन्छ ।

बीमा जोखिम आइपरेपछि मात्र सम्झिने विषय होइन जोखिम आउनुअघि गरिने आर्थिक तयारी हो । तर, बीमाको वास्तविक उद्देश्य र सुविधाबारे जानकारी नलिई पोलिसी खरिद गर्दा यसले आर्थिक सुरक्षा दिनुको सट्टा थप अन्योल सिर्जना गर्न सक्छ । त्यसैले बीमा गर्दा योजना छनोटदेखि बीमाशुल्क भुक्तानी र दाबी प्रक्रियासम्मका विषयमा सचेत हुन आवश्यक छ । बीमा गर्ने संख्या बढाउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन, बीमितले आफूले खरिद गरेको बीमाको अधिकार, दायित्व र सुविधाबारे बुझ्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ ।